Một người bị tố giác về hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Khi cơ quan chức năng còn đang xác minh, thông tin vụ việc đã xuất hiện trên mạng xã hội với những lời khẳng định người đó là kẻ lừa đảo. Chỉ sau vài ngày, công việc đình trệ, đối tác ngừng hợp tác, bạn bè xa lánh và gia đình phải chịu những áp lực nặng nề.
Trong thực tế, không ít người cho rằng một cá nhân đã bị tố giác, bị điều tra hoặc bị khởi tố thì chắc chắn đã phạm tội. Thậm chí, có trường hợp dư luận đưa ra kết luận trước khi Tòa án xét xử.
Tuy nhiên, bị tố giác có đồng nghĩa với có tội không? Khởi tố có phải là kết luận một người đã phạm tội? Và trách nhiệm pháp lý được đặt ra như thế nào khi những thông tin chưa được kiểm chứng gây tổn hại đến danh dự, uy tín của người khác?
Dưới góc nhìn luật sư, đây không chỉ là vấn đề tố tụng hình sự mà còn là câu chuyện về công lý, quyền con người và trách nhiệm khi tiếp nhận, sử dụng thông tin.
1. Một đơn tố giác và những hệ lụy ngoài pháp luật
Hãy hình dung hai người cùng hợp tác kinh doanh. Một bên chuyển cho bên còn lại số tiền 2 tỷ đồng để đầu tư vào dự án.
Thời gian đầu, việc hợp tác diễn ra bình thường. Tuy nhiên, dự án gặp khó khăn, không đạt hiệu quả như dự kiến và phát sinh bất đồng về việc quản lý, sử dụng tiền cũng như nghĩa vụ hoàn trả.
Một bên cho rằng đối tác đã sử dụng tiền không đúng mục đích, có dấu hiệu chiếm đoạt nên làm đơn tố giác gửi cơ quan điều tra.
Người bị tố giác lại cho rằng đây là quan hệ hợp tác kinh doanh, khoản tiền đã được sử dụng vào dự án và thiệt hại phát sinh là rủi ro đầu tư.
Cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận đơn và tiến hành kiểm tra, xác minh.
Thế nhưng, khi chưa có kết luận, thông tin vụ việc đã xuất hiện trên mạng xã hội. Một số bài viết sử dụng những cụm từ như “lừa đảo”, “chiếm đoạt tiền”, đồng thời công khai hình ảnh và thông tin cá nhân của người bị tố giác.
Những thông tin này nhanh chóng được chia sẻ. Khách hàng bắt đầu nghi ngại, đối tác tạm dừng hợp tác, công việc kinh doanh và cuộc sống gia đình bị ảnh hưởng nghiêm trọng.
Trong khi đó, vấn đề quan trọng nhất vẫn chưa được làm rõ: Hành vi bị tố giác có đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm hay chỉ là tranh chấp phát sinh từ quan hệ kinh doanh?
Tình huống trên được xây dựng để minh họa những dạng mâu thuẫn thường gặp trong thực tiễn, không đề cập đến một khách hàng hay vụ án cụ thể.
Điều đáng suy nghĩ là một người có thể phải gánh chịu những tổn thất lớn về danh dự, uy tín trước khi bản chất pháp lý của vụ việc được xác định.
2. Bị tố giác có đồng nghĩa với việc đã phạm tội?
Câu trả lời là không.
Theo Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự, tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền.
Như vậy, tố giác là nguồn thông tin để cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh. Bản thân đơn tố giác không phải là kết luận rằng người bị tố giác đã phạm tội.
2.1. Tố giác là cơ sở để kiểm tra, xác minh
Khi tiếp nhận tố giác, cơ quan có thẩm quyền phải thực hiện các hoạt động kiểm tra, xác minh theo quy định.
Tùy kết quả giải quyết, cơ quan có thẩm quyền có thể quyết định khởi tố vụ án, không khởi tố vụ án hoặc tạm đình chỉ việc giải quyết nguồn tin về tội phạm khi có căn cứ pháp luật.
Điều 143 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định chỉ được khởi tố vụ án khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm.
Do đó, một đơn tố giác không tự động làm phát sinh trách nhiệm hình sự đối với người bị tố giác.
2.2. Khởi tố vụ án và khởi tố bị can cũng không phải là kết luận có tội
Khởi tố vụ án hình sự là quyết định được ban hành khi có căn cứ xác định dấu hiệu tội phạm. Khởi tố bị can là quyết định áp dụng đối với cá nhân hoặc pháp nhân khi đáp ứng những căn cứ luật định.
Đây là các quyết định tố tụng phục vụ việc điều tra, làm rõ hành vi và trách nhiệm pháp lý, không phải bản án kết tội.
Vì vậy, cần phân biệt rõ các giai đoạn: tiếp nhận tố giác, khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử.
Không thể biến việc một người đang bị tố giác hoặc bị khởi tố thành lời khẳng định chắc chắn rằng họ đã phạm tội.
3. Suy đoán vô tội và trách nhiệm chứng minh tội phạm
Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự ghi nhận nguyên tắc suy đoán vô tội. Theo đó, người bị buộc tội được coi là không có tội cho đến khi được chứng minh theo đúng trình tự, thủ tục và có bản án kết tội của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
Cần lưu ý rằng, theo khoản 1 Điều 4 Bộ luật Tố tụng hình sự, người bị buộc tội bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Người chỉ đang bị tố giác chưa đương nhiên có tư cách người bị buộc tội.
Tuy nhiên, sự khác biệt về tư cách tố tụng không có nghĩa người bị tố giác có thể bị tùy tiện quy kết hoặc xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp.
3.1. Trách nhiệm chứng minh thuộc về cơ quan có thẩm quyền
Điều 15 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Người bị buộc tội có quyền nhưng không buộc phải chứng minh mình vô tội.
Cơ quan có thẩm quyền phải làm rõ chứng cứ xác định có tội, chứng cứ xác định vô tội và các tình tiết liên quan một cách khách quan, toàn diện.
Đối với tình huống hợp tác kinh doanh nêu trên, cần làm rõ nội dung thỏa thuận, mục đích nhận tiền, quá trình sử dụng tiền, hành vi thực tế và ý thức của các bên.
Việc không hoàn trả tiền đúng hạn không mặc nhiên cấu thành tội chiếm đoạt tài sản. Ngược lại, nếu có đủ chứng cứ về hành vi chiếm đoạt thỏa mãn cấu thành tội phạm, trách nhiệm hình sự phải được xem xét theo pháp luật.
3.2. Người bị tố giác cũng có những quyền tố tụng cụ thể
Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người bị tố giác có quyền được thông báo về hành vi bị tố giác, trình bày ý kiến, đưa ra chứng cứ, tài liệu, yêu cầu và nhờ người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho mình.
Theo Điều 83, người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị tố giác có thể là luật sư hoặc các chủ thể khác được pháp luật quy định.
Đây là cơ chế quan trọng để người bị tố giác được hỗ trợ pháp lý ngay từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm, không phải đợi đến khi có quyết định khởi tố bị can.
Bảo đảm quyền của người bị tố giác không phải là cản trở việc điều tra, mà là góp phần xác định đúng sự thật và hạn chế những sai lầm có thể xảy ra.
Nguồn pháp luật: Bộ luật Tố tụng hình sự – Văn bản hợp nhất số 172/2026/VBHN-LQ-VPQH.
4. Quyền tố giác tội phạm cũng phải được tôn trọng
Bảo vệ người bị tố giác không có nghĩa phủ nhận quyền của người tố giác hoặc xem mọi đơn tố giác là hành vi xâm phạm danh dự của người khác.
Cá nhân có quyền phát hiện, tố giác những hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền. Đây là cơ chế quan trọng góp phần phát hiện và xử lý tội phạm.
Ví dụ, khi một người có căn cứ nghi ngờ tài sản của mình bị chiếm đoạt, họ có quyền trình báo, cung cấp tài liệu và đề nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh.
Việc sau này không đủ căn cứ khởi tố không đương nhiên chứng minh người tố giác đã cố ý tố giác sai sự thật.
Tuy nhiên, quyền tố giác phải được thực hiện một cách trung thực, đúng mục đích.
Khoản 5 Điều 144 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định người cố ý tố giác, báo tin về tội phạm sai sự thật có thể bị xử lý theo pháp luật, tùy tính chất và mức độ vi phạm.
Do đó, cần phân biệt giữa người tố giác trên cơ sở thông tin, tài liệu mình có với người biết rõ thông tin không đúng sự thật nhưng vẫn cố ý bịa đặt, tố giác nhằm gây bất lợi cho người khác.
Theo quan điểm của luật sư, pháp luật phải đồng thời bảo vệ quyền tố giác hợp pháp và quyền của người bị tố giác. Nếu xem mọi tố giác là sự kết tội, nguy cơ làm oan người vô tội sẽ gia tăng. Nhưng nếu vì lo ngại những tố giác sai mà hạn chế quyền trình báo hợp pháp, những hành vi phạm tội có thể không được phát hiện kịp thời.
5. Khi dư luận kết án trước Tòa án, hậu quả có thể rất lớn
Trong thời đại mạng xã hội, thông tin có thể lan truyền nhanh hơn quá trình kiểm tra, xác minh một vụ việc.
Chỉ một bài đăng hoặc lời khẳng định chưa được kiểm chứng cũng có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến danh dự, uy tín, công việc và quan hệ xã hội của người bị nhắc đến.
5.1. Một lời cáo buộc có thể gây ra nhiều thiệt hại
Một doanh nhân bị gắn với thông tin lừa đảo có thể mất khách hàng và cơ hội kinh doanh.
Một người lao động bị lan truyền thông tin liên quan đến hành vi phạm tội có thể gặp khó khăn trong công việc và cuộc sống gia đình.
Ngay cả khi sau này không có căn cứ buộc tội, những thông tin đã lan truyền vẫn có thể tiếp tục ảnh hưởng đến họ.
5.2. Công khai thông tin không đúng có thể làm phát sinh trách nhiệm pháp lý
Điều 34 Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ quyền về danh dự, nhân phẩm và uy tín của cá nhân.
Tùy tính chất hành vi và những điều kiện pháp luật tương ứng, người bị xâm phạm có thể yêu cầu bác bỏ, gỡ bỏ thông tin, cải chính, xin lỗi công khai hoặc bồi thường thiệt hại.
Trong trường hợp đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm, hành vi xúc phạm nghiêm trọng danh dự, nhân phẩm hoặc cố ý bịa đặt, loan truyền thông tin biết rõ là sai sự thật còn có thể bị xem xét theo Điều 155 hoặc Điều 156 Bộ luật Hình sự.
Tuy nhiên, không phải mọi việc phản ánh một vụ án, công khai thông tin về tố giác hoặc đưa ra ý kiến đối với vụ việc đều là hành vi trái pháp luật. Cần đánh giá tính chính xác, nguồn thông tin, cách thể hiện, mục đích và những tình tiết liên quan.
Quyền phản ánh thông tin không đồng nghĩa với quyền tùy tiện khẳng định người khác đã phạm tội khi chưa có căn cứ.
6. Người bị tố giác nên làm gì để bảo vệ quyền lợi?
Khi bị tố giác hoặc bị lan truyền những thông tin bất lợi, người liên quan cần xác định đúng tình trạng pháp lý của mình và lựa chọn phương án giải quyết phù hợp.
Trước hết, cần làm rõ nội dung bị tố giác, những tài liệu liên quan và các vấn đề pháp lý cần giải trình.
Đối với tranh chấp hợp đồng, vay mượn hoặc hợp tác kinh doanh, hợp đồng, chứng từ chuyển tiền, báo cáo sử dụng vốn, email, tin nhắn và biên bản làm việc có thể là nguồn tài liệu quan trọng.
Người bị tố giác có quyền trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ, đưa ra yêu cầu và nhờ người bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp theo Điều 57 Bộ luật Tố tụng hình sự.
Nếu có thông tin gây ảnh hưởng đến danh dự, uy tín trên mạng xã hội, người liên quan nên lưu giữ nội dung đăng tải, thời điểm, tài khoản đăng và những tài liệu về hậu quả phát sinh. Trên cơ sở đó, có thể xem xét yêu cầu cải chính, gỡ bỏ hoặc áp dụng biện pháp bảo vệ quyền lợi theo quy định.
Đặc biệt, việc mời luật sư tham gia từ giai đoạn giải quyết tố giác có thể giúp người liên quan đánh giá chứng cứ, xác định bản chất quan hệ pháp luật và thực hiện các quyền của mình.
Khi đã có tư cách người bị buộc tội, quyền bào chữa được thực hiện theo Điều 16 và các quy định tố tụng có liên quan.
Trong trường hợp cần chuẩn bị văn bản gửi cơ quan có thẩm quyền, người dân có thể tham khảo dịch vụ tư vấn, soạn đơn và hướng dẫn nộp để tìm hiểu hình thức hỗ trợ pháp lý phù hợp.
Điều quan trọng là lựa chọn các biện pháp hợp pháp, tránh việc tiếp tục công kích, đe dọa hoặc công khai những thông tin chưa được kiểm chứng.
7. Góc nhìn luật sư: Công lý không thể được quyết định bằng dư luận
Trong hoạt động hành nghề, luật sư có thể tham gia bảo vệ người bị tố giác, bào chữa cho bị can, bị cáo hoặc bảo vệ quyền lợi của người bị hại.
Mỗi chủ thể có những quyền và lợi ích cần được tôn trọng. Không thể chỉ dựa vào cảm xúc hay lời kể của một phía để khẳng định ai đúng, ai sai.
Người bị hại có quyền tố giác hành vi mà họ cho rằng có dấu hiệu tội phạm. Người bị tố giác có quyền được xem xét khách quan. Cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm xác định sự thật, xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và không làm oan người vô tội.
Điều đáng lo ngại là đôi khi dư luận không chấp nhận quá trình xác minh đó.
Một đơn tố giác bị xem như bản kết luận. Một quyết định khởi tố bị hiểu như bản án. Một lời cáo buộc chưa được chứng minh trở thành sự thật trong suy nghĩ của nhiều người.
Nhưng công lý không thể được xác lập bằng số lượng người tin vào một thông tin, cũng không thể được quyết định bởi những bình luận trên mạng xã hội.
Theo quan điểm của chúng tôi, bảo vệ nguyên tắc suy đoán vô tội không phải là bảo vệ người phạm tội khỏi trách nhiệm pháp luật. Đó là bảo vệ yêu cầu nền tảng của tố tụng hình sự: việc kết tội phải dựa trên chứng cứ và trình tự pháp luật.
Tương tự, tôn trọng quyền tố giác không có nghĩa mọi cáo buộc đều đúng, mà là bảo đảm những dấu hiệu tội phạm được cơ quan có thẩm quyền tiếp nhận và làm rõ.
Một xã hội thượng tôn pháp luật cần đồng thời thực hiện hai yêu cầu: không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.
Một người có thể bị nghi ngờ, bị tố giác, thậm chí bị khởi tố. Nhưng giữa sự nghi ngờ và một bản án kết tội có hiệu lực pháp luật là cả một quá trình chứng minh mà không ai có quyền tự ý thay thế.
8. Liên hệ sử dụng dịch vụ
Những vụ việc có dấu hiệu hình sự thường liên quan đến nhiều vấn đề như xác định hành vi, đánh giá chứng cứ, dấu hiệu cấu thành tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người tham gia tố tụng.
Việc tham vấn luật sư từ giai đoạn đầu có thể giúp người liên quan xác định đúng bản chất pháp lý, chuẩn bị tài liệu và lựa chọn phương án xử lý phù hợp.
Nếu Quý khách đang bị tố giác về hành vi phạm tội, cần luật sư bảo vệ quyền lợi trong giai đoạn xác minh hoặc tham gia bào chữa trong vụ án hình sự, hãy liên hệ với trongluat.vn để được tư vấn, đánh giá hồ sơ và hỗ trợ pháp lý theo quy định.
Trọng luật, hiểu bạn.
