Trọng luật - Thấu tình, xin kính chào quý khách hàng!
Trọng Luật - Thấu Tình | Luật sư | Công ty Luật

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là gì?

Chủ Nhật, 15/11/2026

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là tội phạm được quy định tại Điều 356 Bộ luật Hình sự, áp dụng đối với người vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ, gây thiệt hại theo quy định pháp luật. Tội phạm này có thể phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước, giáo dục, y tế, đất đai, tài chính và nhiều lĩnh vực khác.

Vậy tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ được hiểu như thế nào? Những hành vi nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, hình phạt ra sao? Bài viết dưới đây của trongluat.vn sẽ làm rõ những nội dung quan trọng theo pháp luật hiện hành, đồng thời liên hệ vụ gian lận thi cử tại Tuyên Quang năm 2026 để bạn đọc dễ hình dung.

1. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là gì?

Theo khoản 1 Điều 356 Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung, tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ là hành vi của người có chức vụ, quyền hạn vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác mà lợi dụng chức vụ, quyền hạn làm trái công vụ, gây thiệt hại về tài sản từ 10 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng hoặc gây thiệt hại khác đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Hiểu đơn giản, đây là trường hợp một người cố ý sử dụng quyền hạn được giao để thực hiện công việc trái pháp luật vì động cơ không chính đáng và gây ra hậu quả thuộc trường hợp luật định.

Ví dụ: Một cán bộ có thẩm quyền giải quyết hồ sơ hành chính cố ý sử dụng quyền hạn của mình để xử lý hồ sơ trái quy định nhằm tạo lợi ích không chính đáng cho người khác. Nếu hành vi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, người này có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 356.

Đây là một trong các tội phạm về chức vụ, xâm phạm hoạt động đúng đắn của cơ quan, tổ chức và có thể gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân.

2. Ai có thể phạm tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ?

Điều 356 quy định chủ thể đặc biệt là người có chức vụ, quyền hạn. Tuy nhiên, không phải chỉ người giữ chức vụ lãnh đạo, quản lý mới có thể trở thành chủ thể của tội phạm này.

2.1. Người có chức vụ, quyền hạn theo Bộ luật Hình sự

Theo khoản 2 Điều 352 Bộ luật Hình sự, người có chức vụ là người được xác lập vị trí thông qua bổ nhiệm, bầu cử, hợp đồng hoặc hình thức khác, có hưởng lương hoặc không hưởng lương, được giao thực hiện nhiệm vụ nhất định và có quyền hạn nhất định khi thực hiện công vụ, nhiệm vụ.

Như vậy, việc xác định người có chức vụ, quyền hạn không chỉ dựa vào chức danh mà còn phải xem xét:

  • Nhiệm vụ cụ thể được giao.

  • Quyền hạn của người đó khi thực hiện nhiệm vụ.

  • Căn cứ pháp luật, quyết định phân công hoặc tài liệu liên quan.

  • Mối liên hệ giữa quyền hạn được giao và hành vi bị cáo buộc.

2.2. Giáo viên được phân công làm nhiệm vụ coi thi có thể là chủ thể của tội phạm không?

Có thể, nếu giáo viên được giao nhiệm vụ và có quyền hạn tương ứng trong hoạt động tổ chức kỳ thi, đồng thời đáp ứng các dấu hiệu pháp lý khác của Điều 356.

Ví dụ, giáo viên được phân công làm giám thị có trách nhiệm giám sát việc thực hiện quy chế thi. Nếu cố ý sử dụng quyền hạn được giao để tạo điều kiện cho thí sinh gian lận vì động cơ không chính đáng thì có thể phát sinh trách nhiệm hình sự khi đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định.

Tuy nhiên, không phải mọi giáo viên vi phạm quy chế thi đều đương nhiên phạm tội theo Điều 356. Cần đánh giá nhiệm vụ, quyền hạn, hành vi, động cơ và hậu quả của từng trường hợp.

3. Những hành vi nào có thể cấu thành tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn?

Theo khoản 6 Điều 3 Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, lợi dụng chức vụ, quyền hạn theo Điều 356 được hiểu là việc dựa vào chức vụ, quyền hạn được giao để làm trái, không làm hoặc làm không đúng quy định pháp luật.

Trong thực tế, hành vi này có thể biểu hiện dưới những hình thức sau:

3.1. Sử dụng quyền hạn để thực hiện hành vi trái pháp luật

Người có chức vụ, quyền hạn cố ý thực hiện một công việc không đúng quy định nhằm đạt được lợi ích không chính đáng hoặc phục vụ động cơ cá nhân khác.

Ví dụ: Cán bộ được giao kiểm tra điều kiện cấp giấy phép nhưng cố ý xác nhận đủ điều kiện đối với hồ sơ không đáp ứng quy định pháp luật.

3.2. Cố ý không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nhiệm vụ

Người có chức vụ, quyền hạn biết rõ trách nhiệm của mình nhưng cố ý không thực hiện hoặc thực hiện sai nhiệm vụ để phục vụ động cơ không chính đáng.

Ví dụ: Người được giao giám sát kỳ thi cố ý bỏ qua hành vi gian lận, tạo điều kiện cho thí sinh được hỗ trợ trái quy chế thi.

3.3. Lợi dụng quyền hạn để mang lại lợi ích không chính đáng

Điều 356 không đòi hỏi người thực hiện hành vi phải trực tiếp nhận tiền hoặc tài sản.

Theo khoản 7 và khoản 8 Điều 3 Nghị quyết 03/2020/NQ-HĐTP, vụ lợi có thể nhằm đạt lợi ích vật chất hoặc phi vật chất không chính đáng cho bản thân hoặc chủ thể khác. Động cơ cá nhân khác có thể là việc khẳng định, củng cố, nâng cao địa vị, uy tín hoặc quyền lực của mình một cách không chính đáng.

Vì vậy, không nhận tiền không đồng nghĩa với việc không phạm tội. Tuy nhiên, động cơ và các dấu hiệu cấu thành khác vẫn phải được chứng minh đầy đủ.

Xem thêm dịch vụ tư vấn án treo: https://trongluat.vn/luat-su-tu-van-xin-huong-an-treo

4. Khi nào hành vi làm trái công vụ bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Không phải mọi sai sót nghiệp vụ, vi phạm quy chế hoặc hành vi làm trái quy định trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đều cấu thành tội phạm.

Để truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 356, cần có căn cứ chứng minh đầy đủ những dấu hiệu bắt buộc sau:

  • Người thực hiện có chức vụ, quyền hạn phù hợp với dấu hiệu chủ thể của tội phạm.

  • Có hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn để làm trái công vụ.

  • Hành vi được thực hiện với lỗi cố ý, vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác.

  • Có thiệt hại về tài sản đạt mức luật định hoặc thiệt hại khác được Điều 356 quy định.

  • Có mối quan hệ nhân quả giữa hành vi làm trái công vụ và hậu quả.

Một vấn đề cần lưu ý là thiệt hại theo Điều 356 không chỉ giới hạn ở thiệt hại về tài sản.

Đối với thiệt hại khác đến lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, việc đánh giá phải dựa trên hậu quả cụ thể và chứng cứ có liên quan. Không thể chỉ dựa vào việc một hành vi gây dư luận xấu hoặc ảnh hưởng đến uy tín cơ quan để mặc nhiên kết luận đã đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Trường hợp hành vi chưa đủ dấu hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm vẫn có thể phải chịu trách nhiệm kỷ luật, hành chính hoặc trách nhiệm pháp lý khác theo quy định.

5. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ bị phạt bao nhiêu năm tù?

Theo Điều 356 Bộ luật Hình sự, tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ có ba khung hình phạt chính:

Khung hình phạt Mức hình phạt Trường hợp áp dụng
Khoản 1 Cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc tù từ 01–05 năm Trường hợp cấu thành cơ bản
Khoản 2 Tù từ 05–10 năm Có tổ chức; phạm tội 02 lần trở lên; hoặc gây thiệt hại tài sản từ 200 triệu đến dưới 01 tỷ đồng
Khoản 3 Tù từ 10–15 năm Gây thiệt hại tài sản từ 01 tỷ đồng trở lên

 

Ngoài hình phạt chính, theo khoản 4 Điều 356, người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01–05 năm và có thể bị phạt tiền từ 20–200 triệu đồng.

Mức hình phạt cụ thể phụ thuộc vào tính chất, mức độ hành vi, tình tiết định khung và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự.

Đặc biệt, trong vụ án có nhiều người tham gia, việc quyết định hình phạt phải xem xét vai trò và mức độ trách nhiệm của từng người theo quy định pháp luật.

6. Ví dụ thực tế: Vụ gian lận thi cử Tuyên Quang năm 2026

Vụ gian lận thi tốt nghiệp THPT năm 2026 tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang là một trường hợp thực tế đáng chú ý liên quan đến Điều 356 Bộ luật Hình sự.

Theo thông tin Bộ Công an công bố ngày 01/10/2026, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an đã khởi tố 41 bị can về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ, trong đó có lãnh đạo ngành giáo dục, cán bộ quản lý, giám sát và 31 giáo viên được phân công thực hiện nhiệm vụ tại điểm thi.

Thông tin điều tra được công bố đề cập đến những hành vi như bố trí giám thị, sắp xếp số báo danh để thí sinh hỗ trợ nhau, tạo điều kiện cho thí sinh trao đổi bài, chỉ đạo giáo viên giải đề và trực tiếp hướng dẫn thí sinh làm bài.

Dưới góc độ pháp lý, vụ án đặt ra một số vấn đề đáng chú ý:

Thứ nhất, về chủ thể: Cần xác định chức vụ, nhiệm vụ và quyền hạn được giao cho từng người trong hoạt động tổ chức kỳ thi.

Thứ hai, về hành vi: Cần làm rõ từng hành vi bị cáo buộc, quy định bị vi phạm và mối liên hệ giữa hành vi với quyền hạn của người thực hiện.

Thứ ba, về động cơ và hậu quả: Việc xác định động cơ vụ lợi, động cơ cá nhân khác, hậu quả và quan hệ nhân quả phải dựa trên chứng cứ cụ thể.

Thứ tư, về trách nhiệm cá nhân: Trong vụ án có nhiều người tham gia, trách nhiệm hình sự cần được xác định theo hành vi, lỗi và mức độ tham gia của từng người, không thể chỉ căn cứ vào chức vụ hoặc vị trí công tác.

Vụ án cho thấy việc áp dụng Điều 356 không chỉ xuất hiện trong hoạt động quản lý tài sản, tài chính hoặc đất đai mà còn có thể liên quan đến hoạt động giáo dục, thi cử và những nhiệm vụ công vụ khác.

Cần lưu ý, những thông tin nêu trên là kết quả điều tra đã được công bố, không phải bản án kết luận các bị can có tội. Việc xác định tội phạm và hình phạt thuộc thẩm quyền của Tòa án theo trình tự tố tụng.

Nguồn tham khảo: Cổng Thông tin điện tử Chính phủ – Khởi tố 41 bị can trong vụ thi cử Tuyên Quang.

7. Câu hỏi thường gặp về Điều 356 Bộ luật Hình sự

7.1. Không nhận tiền có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 356 không?

Có thể. Điều 356 quy định động cơ vụ lợi hoặc động cơ cá nhân khác. Vì vậy, việc không trực tiếp nhận tiền không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự nếu các dấu hiệu cấu thành tội phạm khác được chứng minh.

7.2. Làm theo chỉ đạo của cấp trên có được miễn trách nhiệm hình sự không?

Không đương nhiên. Cần xem xét tính hợp pháp của chỉ đạo, nhận thức, ý chí, hành vi thực tế và những căn cứ pháp luật liên quan.

Đối với vụ án có đồng phạm, vai trò và mức độ tham gia của từng người cũng là những yếu tố quan trọng khi xác định trách nhiệm hình sự.

7.3. Phạm tội lần đầu có được giảm nhẹ hình phạt không?

Có thể, nếu đáp ứng các điều kiện của tình tiết giảm nhẹ tương ứng theo Điều 51 Bộ luật Hình sự và văn bản hướng dẫn.

Ngoài ra, những tình tiết như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tự nguyện khắc phục hậu quả, thành tích xuất sắc trong công tác hoặc vai trò thứ yếu trong vụ án đồng phạm có thể được xem xét khi có căn cứ pháp luật.

7.4. Người bị khởi tố theo Điều 356 có bắt buộc phải tạm giam không?

Không. Việc áp dụng biện pháp tạm giam phụ thuộc vào căn cứ và điều kiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự.

Người không bị tạm giam vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Ngược lại, việc bị tạm giam không đồng nghĩa với việc đã được xác định là có tội.

8. Liên hệ sử dụng dịch vụ

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ có nhiều vấn đề pháp lý cần được đánh giá thận trọng, đặc biệt là dấu hiệu chủ thể, hành vi làm trái công vụ, động cơ, hậu quả và trách nhiệm của từng người trong vụ án.

Nếu bản thân hoặc người thân đang bị điều tra, truy tố, xét xử theo Điều 356 Bộ luật Hình sự, Quý khách có thể liên hệ với trongluat.vn để được tư vấn và sử dụng dịch vụ luật sư bào chữa. Luật sư sẽ nghiên cứu hồ sơ, đánh giá chứng cứ và đề xuất phương án bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp phù hợp với từng trường hợp.

Quý khách cũng có thể tham khảo thêm dịch vụ tư vấn luật hình sự để tìm hiểu những quyền và biện pháp bảo vệ hợp pháp trong quá trình tố tụng.

trongluat.vn – Trân trọng cảm ơn!

Hãy gọi ngay 0903298555 hoặc gửi câu hỏi tư vấn!

icon icon icon